حدیث مَنْ ماتَ حدیثی از پیامبر اکرم(ص) است که مضمون آن چنین است: «هرکس بمیرد و امام زمان خود را نشناخته باشد، به مرگ جاهلی مرده است». این حدیث با تعبیرهای گوناگون در منابع شیعه و اهل سنت نقل شده و مورد اتفاق هر دو مذهب است. با اینحال، میان شیعه و اهلسنت در برداشت از این حدیث تفاوتهایی وجود دارد. شیعیان این حدیث را ناظر به مسئله امامت میدانند و از آن، ضرورت شناخت امام معصوم و اطاعت از او را استنباط میکنند. اهلسنت این روایت را مرتبط با رابطه مردم با حاکم اسلامی دانسته و آن را دلیلی بر لزوم بیعت با حاکم مشروع قلمداد میکنند.
پیامبر اکرم(ص):
مَنْ ماتَ وَ لَمْ يَعْرِفْ إمامَ زَمانِهِ فَقَدْ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّة؛ هر کس بميرد و امام زمانش را نشناخته باشد، بدون تردید به مرگ جاهلى مرده است.
مناقب ابن شهرآشوب، ۱۳۷۹ق،ج۱، ص۲۴۶؛
جایگاه حدیث «من ماتَ»
در منابع اسلامی، روایاتی با عبارت «مَنْ ماتَ» نقل شدهاند؛[۱] اما مقصود از تعبیر «حدیث مَنْ ماتَ» معمولاً این سخن معروف پیامبر(ص) است:
«مَنْ ماتَ وَ لَمْ یعْرِفْ إمامَ زَمانِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیة» یعنی: «هر فردی که بمیرد، در حالیکه امام زمان خود را نشناخته باشد، به مرگ جاهلی مرده است.»
این حدیث در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت با الفاظ گوناگون آمده است.[۲] در کتاب الکافی، از امام صادق(ع) نقل شده که پیامبر فرمود:
«مَنْ مَاتَ وَ لَیسَ لَهُ إِمَامٌ فَمِیتَتُهُ مِیتَةٌ جَاهِلِیةٌ» یعنی: «هرکس بمیرد و امامی نداشته باشد، مرگش جاهلی است.»[۳]
در برخی منابع اهلسنت نیز آمده است:
«مَنْ مَاتَ بِغَیرِ إِمَامٍ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیةً» یعنی: «کسی که بدون امام بمیرد، به مرگ جاهلی مرده است.»[۴]
علامه مجلسی این روایت را نزد شیعه و اهلسنت، متواتر دانسته است.[۵] شیخ بهائی نیز آن را مورد اتفاق دو مذهب معرفی کرده است.[۶]
منظور از مرگ جاهلی
مَنْ مَاتَ بِغَیرِ إِمَامٍ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیةً؛ کسی که بدون امام بمیرد؛ به مرگ جاهلی مرده است.
احمد بن حنبل، مسند احمد، ۱۴۲۱ق، ج۲۸، ص۸۸
در نقل کلینی از حدیث «مَنْ ماتَ»، امام صادق(ع) معنای «مرگ جاهلی» را نیز توضیح داده است. متن کامل روایت چنین است:
عبدالله بن ابییعفور روایت میکند که از امام صادق(ع) درباره گفتار پیامبر اکرم(ص) که فرموده بود: «هر فردی که بمیرد، در حالیکه امامی نداشته باشد، مرگش مرگ جاهلی است»، پرسیدم: «آیا مقصود، مردن در حالت کفر است؟» امام صادق(ع) پاسخ داد: «مرگ در حالت گمراهی است.» گفتم: «آیا اگر کسی در این زمان نیز بمیرد و پیشوایی نداشته باشد، مرگش جاهلی است؟» فرمود: «آری».[۷]
منابع حدیث
برخی از منابع شیعه و اهلسنت که روایت «مَنْ ماتَ» را نقل کردهاند، عبارتاند از:
منابع شیعه
- کافی، اثر کلینی.[۸]
- کمال الدین و تمام النعمة، نوشتهٔ شیخ صدوق.[۹]
- کفایة الاثر فی النص علی الائمة الاثنی عشر، از خزاز رازی.[۱۰]
منابع اهلسنت
- مسند احمد بن حنبل.[۱۱]
- مسند ابوداود سلیمان بن داود طیالسی.[۱۲]
- مسند الشامیین، اثر ابوالقاسم طبرانی.[۱۳]